Gezond leven in een ongezonde maatschappij

Diëtist, eettherapeut en auteur Jonathan Klaassen bracht begin dit jaar zijn boek Train je brein naar een gezond gewicht uit. Daarin laat hij zien dat afvallen veel minder draait om discipline dan we vaak denken. In onderstaand artikel, gebaseerd op een hoofdstuk uit zijn boek, legt hij uit waarom gezond leven in onze maatschappij zo'n uitdaging is.

We denken dat we kiezen, maar vaak worden we gekozen

Veel mensen denken dat afvallen eenvoudig is: minder eten, meer bewegen en voldoende discipline tonen. In theorie klopt dat. In de praktijk blijkt het een stuk ingewikkelder. Vanaf het moment dat je de voordeur uitstapt, kom je terecht in een omgeving die je voortdurend verleidt om te eten. Tankstations liggen vol snacks, supermarkten sturen je langs aanbiedingen en op vrijwel iedere straathoek is eten binnen handbereik. Onderzoekers spreken daarom al jaren over een obesogene omgeving: een leefomgeving die overgewicht in de hand werkt doordat calorierijk voedsel overal aanwezig, goedkoop en aantrekkelijk is. Juist die omgeving heeft veel meer invloed op ons eetgedrag dan we vaak beseffen. ¹ Dat besef verandert de manier waarop je naar afvallen kijkt. Het betekent niet dat persoonlijke verantwoordelijkheid verdwijnt, maar wel dat de strijd veel groter is dan alleen de keuze op je bord. Iedere dag probeer je gezonde keuzes te maken in een omgeving die juist het tegenovergestelde stimuleert.

Ons brein is gemaakt voor schaarste, niet voor overvloed

Om te begrijpen waarom gezond eten soms zo moeilijk is, moeten we duizenden jaren terug in de tijd. Onze voorouders leefden in een wereld waarin voedsel schaars was. Wie energierijk eten tegenkwam, deed er verstandig aan om daarvan te eten, want niemand wist wanneer de volgende maaltijd zich zou aandienen. Ons brein ontwikkelde zich daarom tot een meester in het herkennen van calorieën, beloning en gemak. Datzelfde brein dragen we vandaag de dag nog steeds met ons mee. Alleen is de wereld compleet veranderd. In plaats van schaarste leven we in een omgeving waarin eten overal beschikbaar is. Binnen enkele minuten kun je een maaltijd bestellen, op vrijwel ieder station koop je iets zoets en zelfs tijdens het tanken word je automatisch langs chocolade, frisdrank en snacks geleid. Ons brein reageert nog steeds alsof voedsel schaars is, terwijl de verleidingen juist onbeperkt zijn. Daardoor moeten we iedere dag keuzes maken waar ons brein eigenlijk nooit voor ontworpen is.

Grotere porties veranderen ongemerkt onze norm

Niet alleen de beschikbaarheid van eten is veranderd, ook de hoeveelheid die we krijgen voorgeschoteld. Frisdranken zijn groter geworden, fastfoodmenu's uitgebreider en kant-en-klaarmaaltijden bevatten vaak aanzienlijk meer calorieën dan enkele decennia geleden. Wat vroeger een grote portie was, voelt tegenwoordig heel normaal. Dat heeft gevolgen. Onderzoek laat zien dat mensen ongemerkt veel meer eten wanneer zij grotere porties krijgen aangeboden, zonder dat zij zich ook echt voller voelen. ² Ons lichaam past zich namelijk verrassend snel aan aan wat we als 'normaal' zijn gaan ervaren. Daardoor eten we vaak meer dan ons lichaam nodig heeft, zonder dat we ons daar bewust van zijn. Wie gezonder wil leven, doet er daarom goed aan om niet alleen te letten op wat er op het bord ligt, maar ook op hoeveel. Juist daar valt vaak veel winst te behalen.

De supermarkt is slimmer dan je denkt

Loop eens een willekeurige supermarkt binnen en let niet op wat je koopt, maar op wat je ziet. Verse groenten liggen vaak aan het begin van de winkel, terwijl je onderweg naar de kassa langs tientallen schappen met koek, snoep, frisdrank en chips loopt. Producten die de meeste winst opleveren, krijgen bovendien de beste plekken in het schap: op ooghoogte, aan het einde van een gangpad of als aantrekkelijke aanbieding. Dat is geen toeval. Supermarkten en voedingsproducenten weten al jaren dat onze keuzes sterk worden beïnvloed door onze omgeving. Hoe vaker we iets zien, hoe groter de kans dat we het kopen. Juist daarom worden ongezonde producten zo nadrukkelijk onder onze aandacht gebracht. We denken dat we volledig rationele keuzes maken, terwijl onze omgeving die keuze vaak al een duwtje in de gewenste richting heeft gegeven. ³

Reclame verkoopt geen eten, maar een gevoel

Voedselreclames gaan zelden over voeding. Ze verkopen gezelligheid, ontspanning, succes of troost. Denk aan een familie die lachend een pizza deelt, vrienden die proosten met frisdrank of een zak chips die onmisbaar lijkt tijdens een filmavond. Het product zelf staat vaak niet centraal; het gevoel dat erbij hoort wel. Ons brein is gevoelig voor dit soort associaties. Wanneer eten steeds opnieuw wordt gekoppeld aan plezier of ontspanning, ontstaat er ongemerkt een automatische verbinding. Daardoor kunnen we trek krijgen zonder dat ons lichaam daadwerkelijk energie nodig heeft. Alleen al het zien van voedselbeelden kan het beloningssysteem in onze hersenen activeren. ? Daar komt nog iets bij. Via sociale media zien we tegenwoordig de hele dag door recepten, foodvideo's en reclames voorbijkomen. Die voortdurende stroom aan eetprikkels zorgt ervoor dat ons brein veel vaker met eten bezig is dan vroeger. Het gevolg is dat we niet alleen eten omdat we honger hebben, maar ook omdat we voortdurend aan eten worden herinnerd.

Gezond eten is niet altijd duurder

Een veelgehoord argument is dat gezond eten simpelweg te duur is. Dat beeld klopt maar gedeeltelijk. Onderzoek laat zien dat gezonde voeding gemiddeld iets duurder kan zijn, maar dat de verschillen vaak kleiner zijn dan gedacht. Basisproducten zoals havermout, groenten, fruit, peulvruchten en volkorenproducten zijn juist relatief betaalbaar en vormen de basis van een gezond voedingspatroon. ?Toch voelt gezond eten voor veel mensen duurder. Dat komt onder andere doordat ongezonde producten voortdurend in de aanbieding zijn, terwijl verse producten veel minder vaak met hoge kortingen worden verkocht. Daarnaast zijn snacks en fastfood vrijwel overal verkrijgbaar, waardoor ongezonde keuzes vaak makkelijker lijken dan gezonde.De vraag is misschien niet alleen waarom gezonde voeding soms duurder is, maar ook waarom ongezonde voeding zo goedkoop, zo zichtbaar en zo gemakkelijk verkrijgbaar is geworden.

Niet iedereen begint vanaf dezelfde startlijn

Daarbij is het belangrijk om te erkennen dat gezond leven niet voor iedereen even gemakkelijk is. Mensen met minder financiële ruimte wonen vaker in buurten waar fastfood ruim aanwezig is en verse producten minder goed beschikbaar zijn. Ook spelen stress, ploegendiensten, lange werkdagen en onzekerheid een belangrijke rol. Wie voortdurend bezig is om het hoofd boven water te houden, heeft vaak minder tijd en energie om dagelijks gezonde maaltijden te bereiden. Dat maakt overgewicht niet uitsluitend een individueel probleem. Natuurlijk blijft ieder mens verantwoordelijk voor zijn eigen keuzes, maar die keuzes worden wel gemaakt binnen omstandigheden die voor de één veel gunstiger zijn dan voor de ander. Inzicht in die verschillen helpt om met meer begrip naar elkaar én naar jezelf te kijken.

Ook andere mensen bepalen wat je eet

Niet alleen winkels en reclames beïnvloeden ons gedrag. Ook de mensen om ons heen spelen een grotere rol dan we vaak denken. Tijdens verjaardagen, etentjes of borrels eten we meestal meer dan wanneer we alleen zijn. Niet omdat we meer honger hebben, maar omdat eten een sociale activiteit is. Onderzoek laat zien dat mensen zich onbewust aanpassen aan het eetgedrag van anderen.? Daardoor voelt een extra stukje taart of nog een handje chips al snel normaal wanneer iedereen dat doet. Tegelijkertijd vinden veel mensen het lastig om iets af te slaan uit angst ongezellig over te komen.

Juist daarom helpt het om jezelf af en toe een eenvoudige vraag te stellen: maak ik deze keuze omdat mijn lichaam erom vraagt, of omdat mijn omgeving dat van mij verwacht?


Over Jonathan Klaassen
Jonathan Klaassen is online diëtist, eettherapeut en auteur van het boek Train je brein naar een gezond gewicht. In zijn werk helpt hij mensen gezonder te eten zonder streng dieet, met praktische stappen die zorgen voor meer energie, blijvend gewichtsverlies en rust rondom eten. Meer informatie vind je op jonathanklaassen.nl of via Instagram.

Bronnen

1. Swinburn, B. A., Sacks, G., Hall, K. D., McPherson, K., Finegood, D. T., Moodie, M. L., & Gortmaker, S. L. (2011). The global obesity pandemic: shaped by global drivers and local environments. The Lancet, 378(9793), 804–814.
2. Story, M., Kaphingst, K. M., Robinson-O'Brien, R., & Glanz, K. (2008). Creating healthy food and eating environments: Policy and environmental approaches. Annual Review of Public Health, 29, 253–272.
3. Rolls, B. J., Morris, E. L., & Roe, L. S. (2002). Portion size of food affects energy intake in normal-weight and overweight men and women. The American Journal of Clinical Nutrition, 76(6), 1207–1213.
4. Rao, M., Afshin, A., Singh, G., & Mozaffarian, D. (2013). Do healthier foods and diet patterns cost more than less healthy options? A systematic review and meta-analysis. BMJ Open, 3(12), e004277.
5. Drewnowski, A., & Specter, S. E. (2004). Poverty and obesity: The role of energy density and energy costs. The American Journal of Clinical Nutrition, 79(1), 6–16.
6. Higgs, S. (2015). Social norms and their influence on eating behaviours. Appetite, 86, 38–44.
7. Harris, J. L., Bargh, J. A., & Brownell, K. D. (2009). Priming effects of television food advertising on eating behavior. Health Psychology, 28(4), 404–413.