Darmbacteriën en allergieën

Het aantal mensen met allergieën neemt al jaren toe. Hooikoorts, eczeem en voedselallergieën komen steeds vaker voor. Tegelijkertijd groeit de wetenschappelijke belangstelling voor het microbioom: de miljarden bacteriën die in en op ons lichaam leven. Welke rol spelen die bacteriën bij allergische klachten? En kunnen we via voeding en leefstijl invloed uitoefenen op onze gezondheid? Juist omdat de kennis op dit gebied zich snel ontwikkelt, zet kennis platform Winand zich in om wetenschappelijke inzichten toegankelijk en toepasbaar te maken voor de praktijk. Dr. Karen Koning, wetenschappelijk adviseur bij Winand en al bijna 25 jaar actief in het microbioomonderzoek, legt uit wat we inmiddels weten – en wat nog niet.

Het microbioom is het geheel aan micro-organismen (zoals bacteriën, virussen en schimmels) dat in en op ons lichaam leeft. Het functioneert als een onzichtbaar ecosysteem dat cruciaal is voor de spijsvertering, weerstand en algehele gezondheid. Van deze organismen wisten we tot pakweg een kwart eeuw geleden nog niet zo veel. Inmiddels wordt er volop onderzoek naar gedaan. Duidelijk is nu dat het microbioom van persoon tot persoon verschilt. „Als je geboren wordt, heb je nog geen ontwikkeld microbioom en een immuunsysteem dat nog moet leren hoe het moet reageren,” vertelt Koning. „Vanaf het eerste levensmoment vestigen bacteriën zich in en op ons lichaam. Die bacteriën en ons immuunsysteem ontwikkelen zich vervolgens samen.” Volgens haar is er sprake van een bijzondere samenwerking. „Het immuunsysteem bepaalt welke bacteriën zich kunnen vestigen, terwijl die bacteriën op hun beurt het immuunsysteem trainen. Dat proces is in de loop van honderdduizenden jaren ontstaan. Het is echt een vorm van symbiose.” Juist daarom kan een veranderende leefstijl gevolgen hebben. Mensen leven tegenwoordig schoner, gebruiken vaker medicijnen en hebben minder contact met de natuur dan eerdere generaties. Dat heeft invloed op de bacteriën waarmee we in aanraking komen.

Waarom nemen allergieën toe?

Dat allergieën steeds vaker voorkomen, staat volgens Koning buiten kijf. „De stijging is zo groot dat genetica alleen het niet kan verklaren. Onze genen veranderen niet snel genoeg. We moeten dus ook kijken naar veranderingen in onze omgeving.” Een bekend voorbeeld komt uit Duitsland. Onderzoekers zagen jarenlang minder allergieën in Oost-Duitsland dan in West-Duitsland. Na de val van de Berlijnse Muur verdwenen die verschillen relatief snel. Volgens Koning wijst dat erop dat leefomstandigheden en blootstelling aan microben een belangrijke rol spelen. Die factoren beïnvloeden het microbioom, maar ook rechtstreeks de ontwikkeling van het immuunsysteem. Ook de manier waarop kinderen ter wereld komen, heeft invloed: „Bij een natuurlijke bevalling krijgt een baby andere bacteriën mee dan bij een keizersnede. Dat eerste contact met micro-organismen is belangrijk voor de verdere ontwikkeling van het microbioom.”

Niet alleen de darm telt mee

Bij het woord microbioom denken veel mensen direct aan de darm. Toch bevinden bacteriën zich overal op en in het lichaam. „Ook de huid heeft een eigen microbioom”, zegt Koning. „Bij huidaandoeningen zoals eczeem speelt dat een rol.” Bij hooikoorts bijvoorbeeld zorgen pollen niet alleen voor een allergische reactie. Ze kunnen ook invloed hebben op de huidbarrière en de huid extra gevoelig maken. Toch ziet Koning geen sterke aanwijzingen dat het microbioom zelf grote seizoenschommelingen vertoont. De klachten worden vooral bepaald door externe factoren zoals pollen, temperatuur en luchtvochtigheid.

Wat is eigenlijk een gezond microbioom?

Die vraag krijgt Koning vaak. Het antwoord is minder eenvoudig dan veel mensen hopen. „Er bestaat niet één gezond microbioom. Iedereen heeft een unieke samenstelling. Zelfs identieke tweelingen hebben uiteindelijk grote verschillen.” Onderzoekers zijn daarom steeds minder geïnteresseerd in de vraag welke bacteriën aanwezig zijn en steeds meer in wat die bacteriën doen. Een belangrijk voorbeeld zijn de zogenoemde korteketenvetzuren die ontstaan wanneer darmbacteriën voedingsvezels afbreken. Vooral butyraat, ook wel boterzuur genoemd, krijgt veel aandacht. „Butyraat ondersteunt onder meer de darmwand, beïnvloedt het immuunsysteem en speelt een rol bij de stofwisseling. Verschillende bacteriën kunnen die stof produceren. Daarom kijken we tegenwoordig meer naar functies dan naar afzonderlijke bacteriesoorten.”

Diversiteit als sleutel

Een van de meest consistente bevindingen uit microbioomonderzoek is volgens Koning het belang van diversiteit. „Mensen met een gevarieerd darmmicrobioom zijn over het algemeen gezonder dan mensen met een lage diversiteit.” Ze vergelijkt het met een bos. Een bos met veel verschillende planten kan beter omgaan met droogte, ziekte of andere verstoringen dan een bosdat uit slechts één soort bestaat. „Hetzelfde geldt voor het microbioom. Hoe meer verschillende soorten bacteriën en functies aanwezig zijn, hoe beter het systeem bestand lijkt tegen stress en verstoringen.”

Wat kun je zelf doen?

Voeding blijkt een van de belangrijkste factoren waarmee mensen invloed kunnen uitoefenen op hun microbioom. „Vezelrijke voeding heeft een positief effect. Denk aan groenten, fruit, peulvruchten en volkorenproducten. Ook gefermenteerde producten zoals yoghurt kunnen bijdragen.” Daarnaast noemt Koning voedingsmiddelen die misschien minder voor de hand liggen. „In onderzoeken zien we bijvoorbeeld ook positieve verbanden met pure chocolade, koffie en zelfs rode wijn.” Dat laatste betekent volgens haar niet dat alcohol ineens gezond is. „Alcohol heeft ook nadelen. Maar als je specifiek naar diversiteit van het microbioom kijkt, lijkt rode wijn gunstiger dan sommige andere alcoholische dranken.” Voor veel mensen geldt dat een mediterraan voedingspatroon gunstig uitpakt. Dat dieet bevat veel groenten, fruit, peulvruchten, noten, olijfolie en vis. „We zien daarbij vaak een hogere diversiteit en minder ontstekingsactiviteit.”

Geen wondermiddel

Tegelijkertijd waarschuwt Koning voor al te simpele oplossingen. „Veel mensen vragen welke bacterie ze moeten nemen of welk supplement alles oplost. Zo werkt het niet. Het microbioom is enorm complex en de wetenschap is nog niet zover dat een ontlastingsonderzoek exact kan voorspellen welke aandoeningen iemand zal ontwikkelen of welke behandeling het beste werkt. Op groepsniveau kunnen we veel zien. Maar voor individuele voorspellingen zijn we nog niet ver genoeg.”

De vergeten factoren: slaap en stress

Wie zijn microbioom wil ondersteunen, hoeft volgens Koning niet alleen naar voeding te kijken. „Als je mij vraagt welke drie factoren het meeste invloed hebben op je gezondheid, dan zeg ik: gezonde voeding, voldoende slaap en zo min mogelijk chronische stress.” Stress beïnvloedt volgens haar niet alleen hormonen zoals cortisol, maar ook de samenstelling van het microbioom en de activiteit van het immuunsysteem. „Een gezond microbioom maakt ons waarschijnlijk ook weer veerkrachtiger tegen stress. Die relatie werkt twee kanten op.”

De toekomst

Hoewel nog veel vragen onbeantwoord zijn, ziet Koning de toekomst optimistisch tegemoet. „We ontdekken steeds meer. Het zou fantastisch zijn als we ooit al heel vroeg kunnen zien welke kinderen een verhoogd risico op allergieën hebben en vervolgens gericht kunnen ingrijpen om dat risico te verkleinen. Dat punt is nog niet bereikt, maar de kennis groeit snel. We zijn er nog niet, maar we komen steeds een stapje dichterbij. En juist dat maakt dit onderzoeksgebied zo interessant.”

Foto: Winand