Psychisch welzijn verbetert zichtbaar zonder smartphone

Wat begon als een kleinschalig experiment op een school in het Oostenrijkse Gänserndorf is uitgegroeid tot een grootschalig sociaal onderzoek met tienduizenden deelnemers. Meer dan 72.000 jongeren in Oostenrijk, Duitsland, Zwitserland en Zuid-Tirol deden mee aan een drie weken durende periode zonder smartphone en sociale media. De resultaten, verzameld in een uitgebreid onderzoek rond het televisieprogramma „Dok1“ van de Oostenrijkse publieke omroep ORF, laten een opvallend consistent beeld zien: minder schermtijd hangt samen met beter slapen, minder depressieve klachten en een hoger psychisch welzijn.

Van schoolexperiment naar massale deelname

Het idee ontstond eerder al in een school in Gänserndorf, waar leerlingen 21 dagen lang hun smartphone uitschakelden. Dat kleine experiment kreeg veel aandacht en werd later opgeschaald naar een breed opgezet onderzoek. Bij de nieuwe editie namen bijna 600 scholen deel en werden duizenden jongeren gevolgd via vragenlijsten vóór, direct na en vijf weken na de smartphonevrije periode. Ongeveer 46.000 deelnemers vulden alle meetmomenten in, waardoor een stevige dataset ontstond over de effecten van tijdelijk smartphone- en socialmediagebruik.

Slaap en psychisch welzijn verbeteren merkbaar

Een van de meest opvallende uitkomsten betreft slaap. Voor de start van het experiment gaf ongeveer de helft van de jongeren aan last te hebben van lichte tot matige slaapstoornissen. Na drie weken zonder smartphone daalde het aantal klachten over inslapen en doorslapen met circa 23 procent. Ook het psychisch welzijn liet een duidelijke stijging zien. Gemiddeld nam het welzijn met ongeveer 18 procent toe. De verbeteringen waren niet alleen direct na de drie weken zichtbaar, maar hielden in veel gevallen ook weken later nog aan. Daarnaast daalde het aandeel jongeren met depressieve symptomen aanzienlijk. Waar vooraf bijna twee derde van de deelnemers lichte tot ernstige klachten rapporteerde, was er na het experiment een duidelijke afname zichtbaar. Het aantal jongeren zonder depressieve symptomen steeg met ongeveer 15 procent.

Minder problematisch internetgebruik

Het onderzoek laat ook zien dat het gebruik van internet en sociale media voor veel jongeren vooraf problematisch was. Meer dan 70 procent vertoonde volgens de vragenlijsten risicovol of problematisch gebruik. Na de smartphonevrije periode daalde dit percentage naar 58 procent. Opvallend is dat de tijdelijke onthouding niet leidde tot meer gevoelens van sociale isolatie. Jongeren gaven aan dat hun gevoel van verbondenheid met vrienden en klasgenoten grotendeels gelijk bleef. Het wegvallen van sociale media leek dus niet te resulteren in minder contact, maar vooral in andere manieren van contact.

Wat doen jongeren zonder smartphone?

De drie weken zonder smartphone bleken voor veel deelnemers een zoektocht naar alternatieve bezigheden. In plaats van scrollen en chatten ontstonden nieuwe routines. Lezen, muziek maken en buitenactiviteiten kwamen vaker terug. Sommige scholen organiseerden extra gezamenlijke activiteiten, waardoor sociale interactie juist meer in fysieke vorm plaatsvond. In een aantal gevallen leidde dat tot opvallende initiatieven, zoals samenwerken met ouderen in verzorgingshuizen of het opzetten van kleine projecten op school.

Doorzettingsvermogen en verschillen tussen groepen

Ongeveer twee derde van de jongeren hield het volledige experiment van 21 dagen vol. De meeste uitvallers vielen in de eerste dagen af, waarna het aantal afhakers sterk afnam. Jongere deelnemers bleken gemiddeld vaker vol te houden dan oudere scholieren. Volgens de betrokken onderzoekers is dat een relatief hoog percentage, zeker vergeleken met andere gedragsveranderende interventies.

Wetenschappelijke duiding

De gegevens werden geanalyseerd door psycholoog Oliver Scheibenbogen van het Anton Proksch Instituut in Wenen. Hij benadrukt dat de verbeteringen in slaap en psychisch welzijn niet marginaal zijn, maar statistisch duidelijk zichtbaar. Volgens hem is het effect van smartphoneonthouding op slaap zelfs vergelijkbaar met wat soms met medische interventies wordt nagestreefd, terwijl hier geen enkele medicatie aan te pas kwam. Belangrijk detail is dat de verbeteringen niet alleen kortdurend waren, maar deels ook na vijf weken nog meetbaar bleven.

Breder maatschappelijk debat

Het experiment heeft onder jongeren ook een discussie op gang gebracht over sociale media. Ongeveer twee derde van de deelnemers gaf na afloop aan voorstander te zijn van beperkingen in socialmediagebruik voor kinderen en jongeren. Tegelijkertijd roept het onderzoek vragen op over haalbaarheid in het dagelijks leven. Smartphones zijn diep verweven met school, sociale contacten en vrijetijdsbesteding. Het experiment laat vooral zien hoe sterk die afhankelijkheid is, maar ook dat tijdelijke afstand merkbare positieve effecten kan hebben op welzijn en slaap.