Alvleesklierkanker voorkomen voordat de tumor ontstaat?
Een vaccin krijgen voordat je ziek bent, klinkt normaal gesproken als preventieve geneeskunde.
Maar wat als het vaccin niet gericht is tegen een virus of bacterie, maar tegen een verandering in onze eigen cellen? Amerikaanse onderzoekers hebben een eerste belangrijke stap gezet in die richting. Zij testten een experimenteel vaccin dat het afweersysteem moet leren om cellen met bepaalde mutaties te herkennen die kunnen uitgroeien tot alvleesklierkanker.
Het onderzoek richtte zich op mensen met een erfelijke aanleg voor alvleesklierkanker die bovendien al een afwijking aan de alvleesklier op scans hadden. Het vaccin, mKRAS-VAX genoemd, richt zich op zes veelvoorkomende mutaties in het KRAS-gen. Die mutaties komen voor bij het merendeel van de gevallen van alvleesklierkanker en zijn ook aanwezig in voorstadia van de ziekte. (aacrjournals.org)
Het immuunsysteem als bewaker
Het idee achter de behandeling is relatief eenvoudig. Kankercellen ontstaan doordat cellen in het lichaam veranderingen ondergaan. Een van die veranderingen kan plaatsvinden in het KRAS-gen. Wanneer zo'n gemuteerde cel uiteindelijk uitgroeit tot een tumor, kan het immuunsysteem moeite hebben om die cel tijdig op te ruimen.
Het experimentele vaccin bevat stukjes van eiwitten die overeenkomen met zes veelvoorkomende KRAS-mutaties. Daarmee proberen onderzoekers het afweersysteem als het ware te trainen. Het doel is dat bepaalde T-cellen de gemuteerde cellen herkennen en aanvallen voordat ze zich tot een kwaadaardige tumor kunnen ontwikkelen.
Dat idee is vooral interessant bij alvleesklierkanker omdat deze ziekte zich vaak langzaam ontwikkelt. Voorafgaand aan een invasieve tumor kunnen er gedurende jaren afwijkende cellen en voorstadia aanwezig zijn. Dat biedt theoretisch een periode waarin het immuunsysteem kan worden ingezet om de ontwikkeling van kanker te onderbreken.
Bij 18 van de 20 deelnemers ontstond een afweerreactie
Aan het eerste onderzoek deden twintig mensen mee. Zij hadden allemaal een erfelijke aanleg voor alvleesklierkanker en een afwijking die op beeldvorming zichtbaar was. De deelnemers kregen vier doses van het vaccin verspreid over dertien weken.
Bij achttien van de twintig deelnemers, oftewel 90 procent, werd een duidelijke T-celreactie tegen de doelgerichte KRAS-mutaties vastgesteld. Bij sommige deelnemers bleven de specifieke afweercellen bovendien tot twee jaar aantoonbaar aanwezig.
Dat klinkt veelbelovend, maar er is een belangrijk voorbehoud. Het was een fase-I-onderzoek, met slechts twintig deelnemers. Het belangrijkste doel van zo'n eerste onderzoek is vaststellen of een behandeling veilig is en of deze het gewenste effect op het immuunsysteem heeft. Het onderzoek was niet groot genoeg om te bewijzen dat het vaccin daadwerkelijk voorkomt dat iemand alvleesklierkanker krijgt.
Tijdens de mediane follow-up van 16,5 maanden ontwikkelde geen van de deelnemers alvleesklierkanker. Dat is interessant, maar de onderzoekers benadrukken dat een grotere en langere studie nodig is om te kunnen vaststellen of het vaccin daadwerkelijk kanker voorkomt.
Een vaccin tegen kanker is iets anders dan een HPV-prik
De term 'kankervaccin' kan verwarrend zijn. Het gaat hier niet om een vaccin dat de algemene bevolking binnenkort kan krijgen om alvleesklierkanker te voorkomen. De deelnemers aan dit onderzoek behoorden juist tot een zeer specifieke groep met een sterk verhoogd risico.
Het verschil met bijvoorbeeld de HPV-vaccinatie is groot. Het HPV-vaccin voorkomt een virusinfectie die later bepaalde vormen van kanker kan veroorzaken. Het KRAS-vaccin probeert het immuunsysteem juist te leren reageren op veranderingen die al in lichaamscellen aanwezig zijn.
Toch kan de ontwikkeling belangrijk worden. Als vervolgonderzoek laat zien dat het immuunsysteem hiermee daadwerkelijk voorstadia van alvleesklierkanker kan opruimen, ontstaat mogelijk een geheel nieuwe vorm van kankerpreventie: niet wachten tot een tumor ontstaat, maar proberen de ontwikkeling ervan al veel eerder te stoppen.
Voorlopig is dat nog toekomstmuziek. Maar het onderzoek laat wel zien dat het idee van een vaccin tegen kanker steeds minder sciencefictionachtig wordt.